ذات الشعبتين » است . شماره سوم نكتهء مذكور هزار و يك نكته در ذكر اين آلت است كه گفته‌ايم : و ديگر ذات الشعبتين است كه در فصل دوازدهم مقاله پنجم مجسطى با بيان آن مذكور است . و خفرى نيز در شرح تذكرهء خواجه طوسى - در اوّل فصل دوازدهم باب ثانى آن - در بيان ذات الشعبتين ، متن همان فصل يادشدهء مجسطى با شرح نيشابورى بر آن را نقل كرده است . و بيرجندى نيز در فصل ثانى باب رابع شرح تذكرهء خواجه ، اشاره به بيان ساختنش نموده است . در ساختن اين آلت ذات شعبتين ، روشنتر و بهتر از همه يحيى بن محمد بن ابى الشكر مغربى اندلسى در تحرير مجسطى بيان كرده است ، اگر چه تحرير خواجه هم محقّقانه و استادانه است . ابن نديم در فهرست در ترجمهء ابن ابى عبّاد محمد بن عيسى مكنّى به ابو الحسن گويد : « و له من الكتب كتاب العمل بذات الشعبتين » . آلت ذات الشعبتين بدين صورت است كه ترسيم كرده‌ايم ، و تعريف حقيقى و تشريح اعضا و اسامى هر يك ، و دستور صنعت و نحوهء به كار بردن آن همگى به همين ترسيم اكتفاء مىكنيم . ( ش 18 ) . ( شكل شمارهء 18 )